Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego

Okładka
Jan Seklucjan (Joannis Seclvcianus)
Krótka a prosta nauka czytania i pisania języka polskiego1
Pierwsze wydanie: Jan Weinreich, Królewiec 15492, format: 7 x 11,5 cm (8o), „Katechizm…” kart 963 s.
Języki: polski
Seria A

Informacje o autorze

Jan Seklucjan urodził się ok. 1510–1515 r., zmarł w 1578 r., protestancki pisarz, tłumacz, wydawca i księgarz, kaznodzieja w Królewcu. Wraz z Andrzejem Samuelem szermierz reformacji w Poznańskiem, propagator polskiego piśmiennictwa protestanckiego w Prusach Książęcych i czynny kaznodzieja luterański w Królewcu. Pochodzenie pisarza jest niejasne. Przypuszcza się, że pochodził z miejscowości Siekluki, którą lokalizowano w powiecie jasielskim (T. Wierzbowski), w Wielkopolsce (A.F. Kucharski i A. Brückner) czy koło Radomia, na co wskazywać miałby przesiąknięty dialektyzmami z pogranicza mazowiecko-małopolskiego język pisarza [Rospond 1949, 21–23]. J. Seklucjan był autorem i wydawcą pierwszych drukowanych kancjonałów, katechizmów, wzorowanych na publikacjach niemieckich, a także wydawcą pełnego drukowanego tłumaczenia Nowego Testamentu (1551–1553) oraz pierwszej drukowanej postylli. Katechizmu tekst prosty z 1545 (1544) r. stał się przyczynkiem do pierwszej polemiki normatywnej między konkurującymi ze sobą Seklucjanem i Janem Sandeckim-Maleckim.

Twórczość

  1. Roman Pollak (red.), [Brak tytułu]
  2. Roman Pollak (red.), Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” - Piśmiennictwo staropolskie
  3. Roman Pollak (red.), Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” - Piśmiennictwo staropolskie, t. I (Hasła ogólne i anonimowe), II (Hasła osobowe, A-M), t. III (Hasła osobowe, N-Ż), Warszawa
  4. Jan Seklucjan, Wyznanie wiary chrześcijańskiej Jana Seklucjana, b. r. i m. wydania, prawdopodobnie Królewiec 1544.
  5. Jan Seklucjan, Katechizmu tekst prosty dla prostego ludu, Jan Weinreich, Królewiec 1545.
  6. Jan Seklucjan, Rozmowa o pogrzebie krześcijańśkim i papieskim, Królewiec 1547 (utwór zaginiony).
  7. Jan Seklucjan, Catechismus to jest nauka naprzedniejsza i potrzebniejsza ku zbawieniu o wierze krześcijańskiej, Jan Weinreich, Królewiec 1547.
  8. Jan Seklucjan, Pieśni duchowne a nabożne, nowo zebrane i wydane, Jan Weinreich, Królewiec 1547. (Seklucjanowi przypisuje się autorstwo trzech z 35 pieśni), znajdujące się w Brnie wydanie 2, Królewiec 1550, drukowane u Jana Weinreicha, nie było notowane w bibliografiach [Rzepka, Wydra 1994, XXXV]).
  9. Jan Seklucjan, Rozprawa krótka a prosta o niektórych ceremoniach a ustawach kościelnych, dialog wierszowany, Jan Weinreich, Królewiec 1549. Ocalały fragment przedrukował Z. Celichowski jako „Trzy nieznane dialogi z wieku XVI”, Poznań 1899, zachowany fragment druku Biblioteka Kórnicka.
  10. Jan Seklucjan, „Napominanie” (wiersz) dołączony do S. Murzynowskiego „Historyja żałosna a straszliwa o Franciszku Spierze…”, Aleksander Augezdecky, Królewiec 1550.
  11. Jan Seklucjan, Pieśni chrześcijańskie, dawniejsze, i nowe, ktorych chrześcijani (tak w kościele jako i doma) używać mają. Teraz wydane przez Jana Seklucjana, Jan Daubman, Królewiec 1559.
  12. Jan Seklucjan, Catechismus. To jest dziecinna á prosta náuká chrześcijańskiej wiary, którą chrześcijański człowiek powinien wiedzieć i umieć. Po trzecie wydána przez Janá Seklucjaná, przydana też jest ná ostatku Oeconomija każdemu człowiekowi przynależąca, Jan Daubman, Królewiec 1568.
  13. Roman Pollak (red.), Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” - Piśmiennictwo staropolskie, t. II (Hasła osobowe, A-M), t. III (Hasła osobowe, N-Ż), Warszawa 1964, 1965

Charakterystyka

Ortograficzne opracowania Jana Seklucjana nie są ortografiami sensu stricto – nie są ujęciami całościowymi, mają charakter praktyczny, są zazwyczaj kilkustronicowymi elementarzami, o czym świadczą ich tytuły. Nauka czytania… była wzorowana na analogicznych opracowaniach obcych. Opracowanie z 1547 r. jest wzorowane bezpośrednio na „Handbüchlein” F. Melanchtona oraz kancjonale braci czeskich „Piesne chwal Bożskych”, który także zawierał naukę czytania (zprawa na Ortografj). Z katechizmu niemieckiego J. Seklucjan zaczerpnął także terminologię. Stosowane przezeń określenia są spolszczoną wersją niemieckich terminów  buchstab z niem. der Buchstabe ‘litera, głoska, czcionka’, który w polszczyźnie zwykle występuje w lm. buchsztaby || buksztaby. Nazwy głośniki i nieme – stanowiące określenia odpowiednio samogłosek i spółgłosek  to częściowe kalki nazw niemieckich, mianowicie Lautbuchstaben (por. Laut ‘głos, dźwięk’) oraz Stumme Buchstaben, stummen Buchstaben (por. stumm ‘niemy’). 

Za podstawową trudność J. Seklucjan uważał niedostateczne rozróżnianie w drukach samogłosek i spółgłosek wymagających znaków diakrytycznych. Jak pisał: „pismo polskie jest trudne ku czytaniu tym ktorzy włosności buchstabow przekreszonych albo pąnknych nie rozumieją” [Katechizm 1547, A6]. W drugim wydaniu z 1549 r. zwrócił ponadto uwagę na zróżnicowanie regionalne polszczyzny i brak spójnych zasad ortograficznych: „Aczkolwiek ná polskie pismo trudno jednostajną naukę dać. Bo nié jednako wszyscy piszą, mowią, i czytają: wszakże jednak gdy kto wypisze czego się ma pospolicie trzymać, łatwięć się ostatka domyślić” [Katechizm 1549, A3a].

W katechizmie z 1547 r. Seklucjan wymienia aż 11 samogłosek, które nazywa głośnikami: a, â, ą, e, ę, i, o, u, ü, w, y, wśród nich znalazło się również w oraz nieprzydatne w polszczyźnie â, ü. Etapem nauki czytania, o którym pisze Seklucjan, miało być sylabizowanie, tj. łączenie samogłosek ze spółgłoskami  (głośników z niemymi), co autor pokazuje w kolejności alfabetycznej: ba, , be oraz ab, ąb, eb itd. (z pominięciem połączenia z â, ü), dalej głośnik miedzy dwiema niemema: bab, bąb itd. oraz dwie nieme przed głośnikiem: bda, bde itd., na koniec zaś trzy nieme pred głośnikiem, np. mrza, mrzą itd. [Warmiński 1906, 205].

Bardziej rozbudowaną ortografię zawiera drugie wydanie katechizmu z 1549 r. Dla Seklucjana istotne było graficzne rozróżnienie samogłosek jasnych i pochylonych. Samogłoski jasne [a], [e], [o] miały być kreskowane, pochylone zaś nie. Jest to propozycja częściowo zbieżna ze zwyczajem krakowskim, lecz rozszerzona nie tylko na [a] jasne, lecz także na pozostałe samogłoski, które występowały w parze z pochylonymi, tj. [e] i [o]. W katechizmie autor nie przestrzega jednak tej reguły, brak w tekście oznaczeń [e] i [o] jasnych, także zapisy á są rzadkie, co wskazuje, że podstawą grafii druku był rękopis. W tekstach rękopiśmiennych nie rozróżniano bowiem samogłosek jasnych i pochylonych, zecer  prawdopodobnie nieznający polskiego  podążał za rękopisem.

W ortografii z 1549 r. dobrze rozróżnione są samogłoski nosowe [ę], [ǫ], jednak repartycja grafemów ę i ą nie pokrywa się z ich dzisiejszymi użyciami. Jeśli chodzi o pisownię [i] oraz [y], przykłady podane w ortografii nie budzą wątpliwości. Natomiast w druku – podobnie jak w tradycji rękopiśmiennej – głoski [i] oraz [y] nie są dostatecznie rozróżniane, pisownia ta nie podlega żadnej regule. Nawet w komentarzu spotyka się zapis gdi (obok dominującego gdy). W Nauce czytania brak też przykładów na i niezgłoskotwórcze. O istnieniu reguły można natomiast mówić w odniesieniu do [u], samogłoskę tę w nagłosie autor proponuje oznaczać za pomocą v, w pozostałych pozycjach jako u.

Jeśli chodzi o system konsonantyczny, uwagę zwraca nierozróżnianie graficzne spółgłosek twardych i miękkich. Najciekawiej z perspektywy studiów diachronicznych przedstawia się zapis szeregów spółgłosek [š], [s], [ś] oraz [ž], [z], a w samym katechizmie także [c], [č]. Pisownia szeregów [š], [s], [ś] jest nieustabilizowana, litery są wielofunkcyjne, ponadto przykłady ȝes (żeś), ȝywy (żywy), ilustrujące wymowę [z], jednoznacznie dowodzą, że autor mazurzył. Przykładów pisowni mazurzącej w samym druku znajdujemy znacznie więcej, podobnie jak i dowodów na przesadną poprawność naż (nasz), opczowanie (obcowanie).

J. Seklucjan rozróżnia dźwięczne [γ] i bezdźwięczne [x], choć o tej ostatniej głosce w ogóle nie wspomina w swojej ortografii. Mimo że punktem wyjścia był dla Seklucjana system literowy, to podstawą pisowni była zasada fonetyczna, która niejednokrotnie obejmowała ubezdźwięcznienia i udźwięcznienia fonetyczne, nierzadko o zasięgu regionalnym (por. zapis ſloſć), co potęguje wrażenie chaosu graficznego.

J. Seklucjan nie uwzględnia bardziej złożonych reguł pisowni, takich jak zasada etymologiczna i morfologiczna. Znane są mu natomiast konwencje i maniery ortograficzne, np. zróżnicowanie pisowni [u] w nagłosie i śródgłosie, maniera oznaczania [w] za pomocą geminaty vv czy wyeksponowany w ortografii zwyczajowy łączny zapis niektórych wyrażeń przyimkowych, np. z sobą, ſſobą (zsobą).

Recepcja dzieła

Ortografie Jana Seklucjana poza edycjami katechizmów nie były wydawane, obecnie druki te są rzadkie. Doczekały się licznych omówień oraz przedruków w przerysach faksymilowych. Na uwagę zasługują omówienia I. Warmińskiego [Warmiński 1906], liczne studia S. Rosponda [Rospond 1949]. Faksymile ortografii z katechizmu z 1549 r. wraz z transkrypcją i omówieniem zostało wydane w opracowaniu Jan Seklucjan Wybór pism [Rospond 1979]. Podobizna ortografii Seklucjana z wydania z 1549 r. znajduje się w opracowaniu: Die altpolnischen Orthographien des 16. Jahrhunderts… [Urbańczyk, Olesch 1983]. Ortografia wydana przez Andrzeja Kucharskiego w 1825 r. w pracy pt. Księdza S. Zaborowskiego „Ortografia polska...” z przydaniem uwag tłumacza. Na popis i egzamen publiczny Szkoły Wojewódzkiej Lubelskiej... zawiera de facto ortografię Stanisława Murzynowskiego.

Ciekawostki

Na uwagę zasługuje słowniczek terminów pisarsko-typograficznych wprowadzonych przez Seklucjana. Częściowo kontynuuje on terminologię średniowieczną, w pewnym stopniu wzbogaconą o pośrednie pożyczki z niemieckiego oraz przejęte z niemieckiego terminy związane ze sztuką typograficzną. Są to m.in.: buchstab || buksztab – ‘litera, czcionka’; przekreszony – ‘kreskowany, o literach’; pąktowany (punktowany) ‘kreskowany, oznaczony punktem, kreską’; punkt – ogólnie ‘znak diakrytyczny’; tytlik (titlik) – znak diakrytyczny, nawiązujący do tradycji abrewiacji, w średniowiecznych rękopisach tytel oznaczał znak skrócenia lub pominięcia litery za pomocą zazwyczaj nadpisanej kropki lub kreski; prosty (np. p proste oznacza [p] twarde, w przeciwieństwie do zapisu p z tytlikiem).

Wersja elektroniczna

Jan Seklucjan, Catechismvs to iest Krotka a prosta starey wiary chrzescianskiey nauka powtore..., Królewiec 1549.

Literatura przedmiotu

  1. Karol Estreicher, Bibliografia polska, t. XXVII, Kraków 1929.
  2. Stanisław Jodłowski, Losy polskiej ortografii, Warszawa 1979.
  3. Zenon Klemensiewicz, Historia języka polskiego, wyd. II, Warszawa 1974.
  4. Andrzej F. Kucharski, Księdza Stanisława Zaborowskiego Ortografija polska: z przydaniem uwag tłómocza, tudzież Ortografii Seklucyana i spisu bibliograficznego grammatyk i słowników polskich, Warszawa 1825.
  5. Anna Lenartowicz-Zagrodna, Defensio verae translationis corporis Catechismi in linguam Polonicam, adversus calumnias Joannis Secluciani Jana Maleckiego – przekład wraz z komentarzem, [w:] Poznańskie Studia Polonistyczne, Seria Językoznawcza t. XVIII (XXXVIII), z. 2, red. Tomasz Lisowski, Poznań 2011, s. 107–144.
  6. Tomasz Lisowski, Polszczyzna początku XVI wieku. Problemy wariantywności i normalizacji, Poznań 2001.
  7. Maria Renata Mayenowa et alia (red.), Słownik polszczyzny XVI wieku, t. I–XXXVI, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966–2012.
  8. Franciszek Pilarczyk, Elementarze polskie od ich XVI-wiecznych początków do II wojny światowej. Próba monografii księgoznawczej, Zielona Góra 2003.
  9. Edward Polański, Reformy ortografii polskiej – wczoraj, dziś, jutro, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” LX/2004, s. 29–46.
  10. Stanisław Rospond (oprac i wstęp), [Seklucjan Jan], Wybór pism, Olsztyn 1979.
  11. Stanisław Rospond, Czy Jan Seklucjan mazurzył?, „Sprawozdanie Towarzystwa Naukowego we Lwowie” XVI/1936, s. 112–116.
  12. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI wieku. I. Polemika poprawnościowa J. Maleckiego z J. Seklucjanem, „Język Polski” XXIII/1938, s. 45–52.
  13. Stanisław Rospond, Kultura językowa w Polsce XVI wieku. II. Polemika poprawnościowa J. Maleckiego z S. Murzynowskim, „Język Polski” XXIV/1939, s. 115–121.
  14. Stanisław Rospond, Studia nad językiem polskim XVI wieku, Wrocław 1949.
  15. Wojciech Rzepka, Wiesław Wydra (wyd.), [Seklucjan Jan], Student. Rozprawa krotka a prosta o niktórych ceremonijach i ustawach kościelnych, Kórnik 1994.
  16. Stanisław Urbańczyk, Die Orthographie des Jan Seklucjan, [w:] Die altpolnischen Orthographien des 16. Jahrhunderts. Stanisław Zaborowski, Jan Seklucjan, Stanisław Murzynowski, Jan Januszowski, red. S. Urbańczyk unter Mitwirkung von R. Olesch, Köln–Wien 1983, s. 29–32.
  17. Ignacy Warmiński, Andrzej Samuel i Jan Seklucjan, Poznań 1906.
  18. Izabela Winiarska-Górska, „Krótka a prosta nauka czytania i pisania języka polskiego” Jana Seklucjana, „Poradnik Językowy” 6/2014, s. 100-107.

Wydarzenia

Świat

Polska

  • 1522 Ukazuje się drukiem Nowy Testament w przekładzie Lutra
  • 1523 Ogłoszenie przez M. Lutra „O porządku Służby Bożej w zborze” i „Formuła Mszy i Komunii…”
  • 1524 Gdańszczanin Jan Weinreich zakłada drukarnię w Królewcu
  • 1524 Opublikowanie kancjonału „Erfurter Enchiridion” oraz „Geystliche gesank Buchleyn” z chorałami, w tym 18 autorstwa Lutra
  • 1525 Książę Albrecht Hohenzollern składa na krakowskim rynku hołd lenny Zygmuntowi Staremu
  • 1525 Rozpoczyna się publikacja w Prusach Książęcych luterańskich agend i porządków kościelnych, regulujących zasady życia religijnego
  • 1525 Wojna chłopska w Niemczech
  • 1529 Ukazuje się „Mały katechizm” M. Lutra
  • 1530 Na sejmie Rzeszy w Augsburgu została ogłoszona „Konfesja augsburska” („Confessio Augustana”) Filipa Melanchtona
  • 1531 Powołanie Związku Szmalkaldzkiego do obrony ewangelików w Niemczech
  • 1534 Wydanie całościowego przekładu Biblii na niemiecki tłumaczonego przez zespół pod kierunkiem M. Lutra i F. Melanchtona
  • 1536 Jana Sandecki-Malecki zostaje pastorem w Ełku i prowadzi tam jedną z trzech drukarń na terenie Prus
  • 1544 Powołanie uniwersytetu w Królewcu
  • 1544 Ukazuje się „Postylla domowa” M. Lutra
  • 1544 Weinrich wydaje „Wyznanie wiary” J. Seklucjana. To jego Seklucjan obarczał winą za błędy w drukach („by słówka nie umie po polsku”)
  • 1545 Jan Seklucjan drukuje podręczne katechizmy oparte na „Małym katechizmie” M. Lutra (kolejne druki –1547, 1549)
  • 1545 Ukazuje się ostatni za życia M. Lutra przekład Biblii, weryfikowany przez tłumacza
  • 1546 Ukazuje się konkurencyjny wobec druków Seklucjana Catechismus (luterański)... przez Jana Maleczkiego S[andeckiego]
  • 1546–1547 Wojna religijna w Niemczech
  • 1547 W Królewcu ukazuje się pierwsza litewska książka „Catechismusa prasty śadei” M. Mażvydasa
  • 1547 W Królewcu ukazuje się pierwsze tłumaczenie „Postylli” Lutra Jana Sandeckiego-Maleckiego
  • 1547 Wydanie przez Jana Seklucjana pierwszych drukowanych kancjonałów „Pieśni duchowne a nabożne...”
  • 1549 Drukarnię w Królewcu otwiera zasłużony czeski drukarz Aleksander Aujezdecky, brat czeski, banita z Czech
  • 1552 W Ełku Jana Sandecki wydaje fragment Nowego Testamentu, ukazuje się arkusz „Ewangeliarza” (wyd. J. Janów)
  • 1554 A. Aujezdecky wydaje w Królewcu czeskobraterski „Kantional albo księgi chwal Boskich, to jest pieśni duchowne...” w tłum. Walentego z Brzozowa
  • 1555 Pokół w Augsburgu, wprowadzenie zasady „cuius regio, eius religio”
  • 1556 W Królewcu ukazuje się tłumaczenie „Postylli domowej” Lutra w przekładzie Grzegorza Orszaka
  • 1559 Jan Seklucjan wydaje „Pieśni chrześcijańskie dawniejsze i nowe, których chrześcijani (tak w kościele, jako i doma) używać mają”

Opracowanie: Izabela Winiarska-Górska

 
©2014-2018 Uniwersytet Warszawski. Wszelkie prawa zastrzeżone. ISBN 978-83-64006-99-9