Dawne ortografie, gramatyki i podręczniki języka polskiego

Okładka
Maksymilian Siemiginowski
Grammatika pol'skago jazyka dla pol'zy i upotreblenija rossijskago junošestva
Gramatyka języka polskiego dla rosyjskich młodzieńców1
Pierwsze wydanie: drukiem Inspektora Archimandryta Ijeremija, Kijów 1831, format: 8, VIII + 163 s.
Języki: rosyjski, przykłady w języku polskim
Seria B

Informacje o autorze

Maksymilian Siemiginowski urodził się na Wołyniu w roku 1760. Uczył się najpierw w kolegium jezuickim w Ostrogu, następnie u pijarów w Międzyrzeczu Koreckim. Po ukończeniu studiów filozoficzno-teologicznych w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej w roku 1784 rozpoczął pracę jako nauczyciel w tejże akademii. Wykładał łacinę, języki rosyjski i polski, a także poezję, historię i geografię. Należał do postępowych nauczycieli, walczących o wprowadzenie w Akademii nowych metod nauczania. I. Safarewiczowa podaje, że mówił płynnie w języku polskim, posługiwał się też nim od dzieciństwa, choć jego językiem ojczystym był rosyjski. 24 sierpnia 1795 roku zwolnił się z Akademii i przeprowadził się do Petersburga, gdzie został zaliczony do członków Imp. Komitetu, zajmującego się analizą i opisem polskich metryk przywiezionych z Warszawy.  Podczas wojny ojczyźnianej r. 1812 uczestniczył w ewakuacji zbiorów biblioteki do Ołonieckiej gubernii oraz ich powrocie do Petersburga. Przez Aleksandra I był odznaczony rosyjskim Orderem św. Anny II stopnia. M. Siemiginowski odpowiadał bezpośrednio za zbiory ksiąg w języku łacińskim z filozofii, historii, sztuki, językoznawstwa oraz teologii, ksiąg w językach wschodnich, skandynawskim oraz fińskim. Wspólnie z innymi pracownikami BP wspierał wieloletnia pracę tłumaczeniową Mikołaja Gniedicza nad Iliadą Homera. Jest autorem kilku podręczników szkolnych. Zmarł po miesięcznej chorobie na suchoty, 25 czerwca 1822 w Petersburgu. [Safarewiczowa 1971, 8]

Twórczość

  1. Maksymilian Siemiginowski, Начальные правила сочинения латинского для начинающих обучаться латинскому языку (Początkowe zasady pisania po łacinie dla początkujących w nauce łaciny), Moskwa 1791, 2 wyd. 1974, 3 wyd. S. Petersburg 1798, Kijów 1798
  2. Maksymilian Siemiginowski, Правописание российское, с предварительным наблюдением о произношении букв, о складах, и о чтении, из разных грамматик и новейших о правописании правил собранное (Pisownia rosyjska, ze wstępną obserwacją wymowy liter, sylab, oraz czytaniu, z różnych gramatyk i najnowszych reguł ortografii zebrane ), Moskwa 1794, 2 wyd. 1795

Charakterystyka

Gramatyka M. Siemiginowskiego składa się z: Przedmowy (s. III-VI); spisu treści (s. VII-VIII); Części I – O wymowie, zawierającej informacje o wymowie pojedynczych głosek (nazywanych literami), sylab oraz o akcencie (s. 1-8) (wymieniony rozdział występuje tylko w Grammatyce na Klassę I Kopczyńskiego O wymawianiu łaciny na wzór polszczyzny [Kopczyński 1803, 1-6]); Części II – O zmianie i tworzeniu słów, poświęconej zasadniczo fleksji (s. 9-124), w której odmiana rzeczownika znajduje się w Grammatyce na Klassę I, paradygmaty u obu autorów w większości się zgadzają [Kopczyński 1803, 31-33]; Części III – O pisowni, w której została omówiona ortografia (s. 125-135); Części IV – O łączeniu wyrazów, łączącej elementy fleksji i składni [s. 136-158] (można przystosować tylko do rozdziału I z Grammatyki na Klassę I [Kopczyński 1803, 1-6] oraz Dodatku do gramatyki – Wierszowaniu (s. 159-162) – paralelny rozdział znajduje się w Grammatyce na Klassę III [Kopczyński 1783, 80-103]. Autor gramatyki języka polskiego dla rosyjskiego odbiorcy nie trzyma się wiernie toku gramatyk Kopczyńskiego, lecz dokonując analizy, wykorzystuje niektóre przykłady z różnych gramatyk Kopczyńskiego (np. paradygmaty odmiany rzeczownika oraz przymiotnika) oraz dostosowuje informacje do potrzeb czytelnika rosyjskojęzycznego. Jego praca ma charakter analityczny, praktyczny; autor nie zgłębia teorii.

Przedmowa

 W przedmowie (Prieduwiedomlenji) do gramatyki autor zaznacza, że podczas pisania własnego dzieła korzystał z gramatyki Onufrego Kopczyńskiego, wydanej w Warszawie w roku 1783, nie podaje jednak pełnego jej tytułu. Według dostępnych informacji, w roku 1783 została wydana Grammatyka dla szkół narodowych na klassę III, ale porównanie wszystkich trzech polskich gramatyk Kopczyńskiego z gramatyką Siemiginowskiego wykazuje, że najwięcej wspólnych cech z analizowanym dziełem ma Grammatyka na Klassę I, wydana po raz pierwszy w roku 1778. M. Siemiginowski informuje czytelnika, że swoją pracę kieruje do odbiorców, którzy są obeznani z terminami i określeniami z gramatyki rosyjskiej oraz łacińskiej (s. III-IV), i w związku z tym pomija wyjaśnienia terminów i pojęć gramatycznych. Dodaje, że gramatyka Kopczyńskiego zawiera „teoretyczne informacje z ogólną gramatyką filozoficzną” (s. III), sam jednak korzysta wyłącznie z zasad gramatycznych poprzednika, pomijając rozprawy metafizyczne.

W przedmowie do gramatyki wymienia zasady ortograficzne Kopczyńskiego, które akceptuje, następnie – te, których nie akceptuje, jak np. w bezokoliczniku „zamiast ść (iśdź, kłaśdź zamiast iść, kłaść). Przyczyny, z powodu których pewne zasady nie zostały przyjęte, są związane z uwzględnieniem dzieł lepszych nowszych pisarzy” (s. III-IV). Niestety Maksymilian Siemiginowski nie wymienia gramatyków polskich, na których się wzorował, układając gramatykę języka polskiego. Przywołana uwaga świadczy, że wykładowca Akademii Kijowsko-Mohylańskiej korzystał z dzieła Kopczyńskiego w sposób krytyczny.

W dziele Siemiginowskiego o doborze materiału decyduje wzgląd na czytelnika rosyjskiego, a każdą zasadę wymowy autor opatruje własnym komentarzem oraz odpowiednim przykładem. Często mówi o podobieństwie języka polskiego i rosyjskiego, wyrazy i zdania polskie tłumaczy na rosyjski. W rozdziale O wymowie zamieszcza przykłady nie tylko w pisowni polskiej, lecz również przetranskrybowane na cyrylicę (paralelny rozdział występuje w Grammatyce na Klassę I Kopczyńskiego O wymawianiu łaciny na wzór polszczyzny [Kopczyński 1803, 1-6])

 O wymowie

W tej części swojego dzieła Siemiginowski przedstawia wymowę polskich głosek. Opisuje je opierając się na wrażeniach słuchowych, porównuje do dźwięków w językach łacińskim, rosyjskim, francuskim; transkrybuje wyrazy polskie cyrylicą. W wypadku, gdy głoski rosyjskie nie są tożsame brzmieniowo z polskimi, udziela dodatkowych wyjaśnień. Warto również zaznaczyć, że ruszczyzna kijowska XVIII i początku XIX wieku znacznie różniła się od języka rosyjskiego moskiewskiego czy peterburskiego. Większość mieszkańców Kijowa płynnie posługiwała się językiem rosyjskim, ale wykazywał on wiele rozbieżności w porównaniu z językiem literackim – tę odmianę języka nazywano surżykiem.

M. Siemiginowski wymienia 26 polskich liter (nie odróżnia głoski od litery) oraz podkreśla, że w większości zostały one przyjęte z łaciny. Kolejno omawia samogłoski: a, ą, e, ę, i, o, u i y; podaje następujące zalecenia dotyczące ich wymowy:

- samogłoski nosowe Ą ą (a „z ogonkiem”) wymawia się w środku słowa przez nos jak francuskie on, natomiast na końcu jak o, np. dążą, trąba, stąpać. Zamieszcza również transkrypcję cyrylicą podanych przykładów: донжо, тромба, стомпаць.

- Ę ę w środku słowa wymawia się przez nos jak en, a przed spółgłoskami b i p jak em, natomiast na końcu jak e: będę, bęben, tępo (бенде, бембенъ, темпо) (s. 1).

- na końcu wyrazu samogłoski nosowe wymawiane są jak ustne o lub e, natomiast w środku przed spółgłoskami ł, l, w tracą rezonans nosowy: pchnąłem, pchnąłeś, pchnął, pchnąwszy (пхнолем, пхнолесь, пхнолъ, пхновшы); pchnęłam, pchnęliśmy, pchnęłyśmy (пхнелам, пхнелисьмы; пхнелысьмы) (s. 2).

Na podstawie własnych obserwacji genezę samogłosek nosowych wywodzi z połączeń a, e + m, n: „pierwotnie ą i ę wywiodły się z „utajenia” obok liter a i e liter m i n”, a wzmacnia tę teorię tym, że w mowie regionalnej Krakowiaków dotychczas słychać som zamiast (s. 3).

M. Siemiginowski świadomie i zgodnie z polską wymową pisze y (ы) po sz (ш), mimo że taka pisownia jest błędna w języku rosyjskim. Natomiast do brzmienia polskich głosek zapisywanych literami diakrytycznych ć, ź, dź, ś nie przywiązuje szczególnej dbałości; z jego transkrypcji wynika, że wymienione litery należy odczytywać jak ць, зь, дзь, сь w wygłosie: ziarno (зярно), ciebie (цебе), nie жярно, чебе etc., chociaż alfabet rosyjski pozwala na odtworzenie tych polskich fonemów.

Stosowany w książce opis głosek jest ogólnikowy, np. autor pisze, że samogłoska i oraz spółgłoski b', c', m', n', p', s', w', z', l wymawiane są w języku polskim „тонко” („cieńko”), jak gdyby miały one przy sobie znak miękki ь. Dostrzega także różnicę w wymowie l i ł, stwierdzając, że ł wymawia się грубо („grubo”), a l мягко – miękko, choć w języku polskim różnica między l a ł nie sprowadza się do opozycji miękkości – twardości (s. 3-5).

O wiele lepiej sprawa wygląda z objaśnianiem natury spółgłosek twardych, których wymowa zgadza się całkowicie z wymową odpowiednich spółgłosek rosyjskich, np.: „g w polskich słowach zawsze wymawia się twardo, tak jak w łacińskim słowie gandeo lub w rosyjskim глазъ” (s. 4).

Rozważania o akcencie zaczyna od przywołania następującej zasady: akcent w języku polskim prawie zawsze jest na przedostatniej sylabie – „каждый предпоследний слогъ естъ долгій” (pol. „każda przedostatnia sylaba jest długa”), jak np. w słowach sluga, ukomentować, wychwalać (s. 7) (wyróżnienie głoski akcentowanej – O. K.). Podana w ten sposób zasada odnosi się do obowiązującego w języku polskim akcentu paroksytonicznego. Od tej zasady są wyjątki, które Siemiginowski wymienia. Akcent pada na trzecią sylabę od końca w wyrazach, które się kończą cząstkami enklitycznymi, np.: niechajże, miałbymci, bedzieli, takżeto, dawnoby, widzenie się, a także w liczbie mnogiej czasu przeszłego w osobach, które się kończą na -śmy, -ście, np. dawaliśmy, dawaliście. Ponadto Siemiginowski podaje inne przykłady, w których akcent pada na trzecią sylabę, np. wówczas, gdy niektóre słowa w brzmieniu zlewają się w jeden wyraz, np. Ojcze Nasz, jak się masz, dobry dzień, dobra noc, tak się rzecz ma i t.p. (s. 8).

O zmianie i tworzeniu słów

W części drugiej – najobszerniejszej – M. Siemiginowski mówi bardzo mało: głównie podajec dużą liczbę paradygmatów i przykładów, często takich samych, jak w gramatyce Kopczyńskiego na klassę I. Przykładowo jako egzemplifikacja paradygmatu nazwanego Первое склоненiе для существительныхъ мужесткаго рода (tj. w terminologii Kopczyńskiego formy pierwszej na imiona rzeczowne rodzaju męskiego) przedstawiona jest odmiana rzeczowników pan, Jan (por. niżej), Bóg (s. 9-10), czyli częściowo takich samych, jak w gramatyce Kopczyńskiego na klassę I, w której uwzględnione zostały wyrazy pan, Jan oraz ponadto koń, wół, dąb [Kopczyński 1803, 31-35]. Trudne formy mianownika liczby mnogiej takie, jak: pany, chłopy Siemiginowski wyjaśnia w następujący sposób: „Niektóre nazwy mężczyzn, co się rzadko zdarza, przybierają w liczbie mnogiej rodzaj i końcówkę żeńską, czy raczej końcówkę właściwą nazwom zwierząt”. Jako formy oboczne traktuje następujące wyrazy: bogowie/bogi, Czesi/Czechy, drabi/draby, flisi/flisy, hetmani/hetmany, Jasiowie/Jasie i t.d. Jak pisze Halina Safarewiczowa w omówieniu wcześniejszej wersji gramatyki Siemiginowskiego, nie ma komentarza ani o znaczeniu pejoratywnym, ani o tym, w jakim stylu te formy są dopuszczalne [Safarewiczowa 1971, 21].

 O pisowni

Część trzecią podręcznika autor zaczyna od wyłożenia zasad pisowni polskiej. Podkreśla, że opiera się ona na zasadzie fonetycznej, u Polaków prawie wszystko tak się pisze, jak się mówi (s. 125). Osobne rozdziały poświęca: 1) samogłoskom i dwugłoskom; 2) spółgłoskom oraz 3) regułom ogólnym dotyczącym pisowni i wymowy liter i sylab. Z ciekawych komentarzy warto wskazać sformułowanie zasad repartycji głoski (i litery) ą. Autor podaje, że ą („z ogonkiem”) pisze się: w bierniku liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego; w bierniku liczby pojedynczej przymiotników; we wszystkich rzeczownikach i przymiotnikach rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej w narzędniku; w dopełniaczu liczby mnogiej II i III odmiany, kończących się jak np. mąk, rąk, xiążąt; w liczbie pojedynczej czasowników, które się kończą na -ąłem, -ąłeś, -ął, np. wziąłem, wziąłeś, wziął; w czasownikach trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego i przyszłego, np. mają, obaczą; w imiesłowach kończących się na -ący oraz imiesłowach przysłówkowych na -ąc, -ąwszy, np. biorący, biorąc, wziąwszy; w czasownikach trybu rozkazującego, które się kończą podobnie jak bądź, sądź; w wielu wyrazach w środku lub na końcu, które się wymawiają przez nos: np. mądry, pieniądze, zaiąc (s. 125-126).

Kreskowane o lub tępe (ros. тупое) pisze się: w mianowniku rzeczowników, które mają następujące zakończenia: -ób, -ód, -óg, -ól, -ół, -ór, -óm, np. w słowach: grób, gród, Bóg, sól, wół, wzór, dóm. w czasownikach kończących się na -óć, -ol, -oł, -ósł, -ów, -óy, -ódź, -óż, -ózł, np. kłóć, pozwól, prół, niósł, mów, stóy, wódź, włóż, wiózł; w niektórych słowach w środku, np. wspólny, ogólny, szczególny oraz w następujących: Ianówna, Stolnikówna, Rażczówna i in. (s. 128-129).

W rozdziale O spółgłoskach znalazły się uwagi m. in. o pisowni litery c w wyrazach zapożyczonych z języka łacińskiego (autor gramatyki opowiada się za pisownią Konsul nie Consul) oraz li przed samogłoskami (za poprawną uznaje Siemiginowski pisownię rola, nie rolia; ledwie, nie liedwie) (s. 132-134).

Na końcu tej części swojego dzieła M. Siemiginowski zamieścił wykaz skrótów powszechnie stosowanych (por. niżej), wraz z ich rozwiązaniem, np.: Imc P. – Iegomość Pan; WP. – Waćpan; N. K. P. N. M. – Nayiaśnieyszy Król Pan Nasz Miłościwy; W. K. – Wielki Koronny; R. P. D. M. – Roku Pańskiego, Dnia, Miesiąca; W. S. K. – Według starego kalendarza; I. O. Mci Xżę – Iaśnie Oświecony Mości Xiążę i in. (s. 135). Wykaz ten zawiera tylko 22 skróty, natomiast komentarz i przykłady ich użycia są już zamieszczone w kolejnej części książki, mianowicie O łączeniu wyrazów. Autor ma bowiem świadomość, że te informacje są pożyteczne dla rosyjskojęzycznych czytelników. W całej gramatyce widać próbę ustalenia i wskazania różnic między stanem w języku polskim a rosyjskim. 

O łączeniu wyrazów

Zbiór wyrazów został dobrany przez Siemiginowskiego ze względu na potrzeby adresata: uwzględniono wyłącznie te właściwości polszczyzny, z opanowaniem których rosyjskojęzyczni odbiorcy mogli mieć kłopot. Materiał przedstawiony w części czwartej jest dość obszerny, ale szczególną uwagę autor poświęcił kilku następującym kwestiom: formułom grzecznościowym, użyciu przyimków, osobliwościom stosowania przymiotników oraz składni czasowników.

Gdy Siemiginowski pisał gramatykę, staropolskie tytuły i zwroty grzecznościowe jeszcze były w obiegu, a program szkolny obejmował naukę ich poprawnego użycia. H. Safarewiczowa odnotowuje, że dowodem na to są ówczesne podręczniki języka polskiego, do których były załączane listy najczęściej używanych tytułów i skrótów stosowanych na piśmie [Safarewiczowa, 1971, s. 27]. Również M. Siemiginowski, podążając w tym względzie za O. Kopczyńskim, wymienił obowiązujące wówczas formuły grzecznościowe, dodając ponadto informacje dotyczące ich użycia, wskazując, w jakich okolicznościach i w stosunku do kogo mogą być zastosowane, wzmacniając zalecenia wyrazistymi przykładami. W gramatyce nie zamieścił zwrotów nacechowanych szczególną ekspresją, dopuszczalnych w użyciu prywatno-rodzinnym, uwzględnił tylko formuły potrzebne Rosjanom w komunikacji z Polakami. Jest to 14 zwrotów: WaćPan, WacPan, Pan, Iegomość, Ieymość, Wpan, Waszeć, Waszmość, Waść, Mości Dobrodzieiu, Dobrodziey, Mospan, Mościpan, Miłościwy Panie. W języku rosyjskim forma grzecznościowa łączy się z 2. os. liczby mnogiej czasownika. Autor gramatyki w swoich zaleceniach podaje, że wymieniona zasada nie obowiązuje w języku polskim, a dla okazania szacunku powinno się korzystać z 3. os. lm., a sporadycznie nawet z 2. os. lp.: Niech Pan każe nadgrodzić mi szkodę; Niech Pan Iaśnie Wielmoży Pan sam obaczy; Proś go WaćPan, (WacPani) do siebie; Siadaj WacPan Dobrodziey ze mną. Wśród wskazówek o użyciu zwrotów grzecznościowych znajdują się ponadto dotyczące sposobu zwracania się do sług: Chłopcze; Chłopiec; Michale/Michał dowiedz się tam.

W omawianej części dzieła M. Siemiginowski uwzględnia również składnię czasowników. Zamieszcza w niej w porządku alfabetycznym listę czasowników (53) rządzących konkretnym przypadkiem, wraz z ich tłumaczeniem na język rosyjski, np. mieć z siebie czego, имѣ ть чего довольно для себя; modlić się za kogo Bogu, молиться о комъ Богу; naprzykrzać się komu o co, наскучать кому о чемъ.


Gramatyka języka polskiego M. Siemiginowskiego była znakomitym źródłem wiedzy o języku polskim dla czytelników rosyjskojęzycznych w XVIII i na początku XIX wieku: zawierała informacje o fonetyce polskiej wraz z transkrypcją polskich wyrazów na cyrylicę, o akcencie, słowotwórstwie, odmianie wyrazów polskich wraz z tłumaczeniem na język rosyjski, uwzględniała również listę formuł grzecznościowych z komentarzem odnośnie sposobu ich użycia. Była dziełem ułożonym w sposób przemyślany i uporządkowany. Autor starał się na różnorodne sposoby ułatwić rosyjskojęzycznemu odbiorcy naukę języka polskiego jako obcego, wskazując podobieństwa i różnice między oboma językami.

           

Recepcja dzieła

Brak wiadomości o tym, czy wcześniej ukazały się drukiem inne gramatyki języka polskiego po rosyjsku, w związku z czym możemy przypuszczać, że gramatyka Siemiginowskiego była pierwszą taką gramatyką.

Pierwsze wydanie dzieła, o odmiennym nieco tytule, ukazało się w roku 1791. Opisana w nim polszczyzna XVIII wieku stała się przedmiotem monografii H. Safarewiczowej (w zgodzie z tytułem jej opracowania). Omawiane tu wydanie drugie wyszło drukiem już po śmierci autora w roku 1831 za pozwoleniem Inspektora Archimandryta Ijeremija Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W tejże akademii posługiwano się podręcznikiem Siemiginowskiego przez pół wieku: od momentu jego wydania, czyli od roku 1791 aż do roku 1844, tj. do zamknięcia katedry języka polskiego w Akademii Kijowskiej [Safarewiczowa 1971, 7]. A. Jabłonowski stwierdza, że był to jeden z najlepszych podręczników, jakich używano w tej uczelni [Jabłonowski 1899-1900, 239-240].

Wersja elektroniczna

Грамматика польскаго языка для россійскаго юношества, 1831

Literatura przedmiotu

  1. История русской национальной библиотеки.
  2. Mihail Bułgakow, Исторія Кіевской Академіи, Petersburg 1843.
  3. Aleksander Jabłonowski, Akademia Kijowsko-Mohylańska, Kijów 1899-1900.
  4. Onufry Kopczyński, Grammatyka dla szkół narodowych na klassę III, Warszawa 1783.
  5. Onufry Kopczyński, Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągniony, Warszawa 1785.
  6. Onufry Kopczyński, Grammatyka dla szkół narodowych na klassę II, Wilno 1802.
  7. Onufry Kopczyński, Grammatyka dla szkół narodowych na klassę I, Wilno 1803.
  8. Onufry Kopczyński, Grammatyka dla szkół narodowych na klassę III, Warszawa 1804.
  9. Halina Safarewiczowa, Polszczyzna XVIII wieku w podręczniku gramatyki polskiej M. Siemiginowskiego, Wrocław 1971.

 
©2016-2018 Uniwersytet Warszawski. Wszelkie prawa zastrzeżone. ISBN 978-83-64006-78-4